Рус | Бел
Супрацоўніцтва
з Выдавецкім домам «Звязда»

Філаматы чакаюць турыстаў

05.11.2017      517
Філаматы чакаюць турыстаў

Альбо Які маршрут застаецца для нас нязведаным?

1817 год. У першы дзень кастрычніка, пад покрывам строгай таямніцы, сабраліся ў Вільні пяцёра студэнтаў: Тамаш Зан, Адам Міцкевіч, Язэп Яжоўскі, Анупрэй Петрашкевіч і Францішак Маеўскі. Хлопцы захапляліся навукай, патроху пісалі вершы і праглі лепшай долі для Бацькаўшчыны. Яны стварылі таварыства філаматаў — літаральна: аматары ведаў.

Напярэдадні

Сёлета мы адзначаем 200-годдзе з дня першага пасяджэння таемнага таварыства. Да гэтай даты ў Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры адкрылася выстаўка «Філаматы. Ідэі праз стагоддзі». Яе рыхтавалі сумесна з варшаўскім Музеем літаратуры імя Адама Міцкевіча.

Апроч пасяджэнняў філаматы займаліся яшчэ й падарожжамі. Збіралі песні, паданні, на базе якіх пісалі мастацкія творы. Лагічна, што чарговае «Літаратурнае падарожжа» музея гісторыі беларускай літаратуры выправілася па шляхах філаматаў: Завоссе — Туганавічы — Свіцязь — Навагрудак — Карэлічы — Мір.

Паланэз як экскурсія

Гэта не прыдумка сучаснасці — самая сапраўдная рэчаіснасць ХІХ стагоддзя. Гаспадары сядзіб сустракалі гасцей і ў рытме паланэза абходзілі падвор’е...

Цяжка ўявіць? Між тым якраз гэта прадэманстравалі ў Завоссі, на сядзібе Міцкевічаў, удзельнікі танцавальнага згуртавання «Капітэль», а з імі — харэограф Алена Прохарава. Гасцей і ўдзельнікаў падарожжа вітаў дырэктар музея-арганізатара Зміцер Яцкевіч. Цяпер, калі стваральніца праекта Лідзія Шагойка не апякуецца літпадарожжамі, праект падтрымлівае Зміцер Лявонцьевіч.

Добрае надвор’е дазволіла гасцям проста на вуліцы пачаставацца малаком. Чаму малако? Гэта адзін з сімвалічных філамацкіх звычаяў: удзельнікі таварыства на сваіх пасяджэннях пілі менавіта гэты напой, які лічыўся знакам чысціні і мудрасці.

Завоссе стала першым прыпынкам, але ўласна падарожжа пачалося многа раней, лічы, з таго самага моманту, калі ўсе занялі свае месцы ў аўтобусе. Яшчэ па дарозе да сядзібы даследчык Зміцер Юркевіч і грамадскі дзеяч Антон Астаповіч распачалі экскурсію. Так, многія мясціны па дарозе на Завоссе і далейшыя пункты падарожжа маюць што распавесці пра дзейнасць філаматаў. Праверце самі.

Зміцер Юркевіч узначальвае арт-суполку імя Тадэвуша Рэйтана, якая займаецца даследаваннем эпохі Рэйтана, захопліваючы крыху ранейшыя часы і часы Міцкевіча ды кампаніі. Цяпер суполка збірае матэрыялы для стварэння ў Грушаўцы музея Тадэвуша Рэйтана.

Нямыя сведкі таямніцы

Пасёння жыве парк, які належаў роду Верашчакаў. Іх сядзібы няма і следу, а старадаўнія ліпы дасюль шумяць. Выглядае парк даволі дрымуча. Але ў гэтым і ёсць прыгажосць: захавалася атмасфера таямніцы.

Якой? У гэтым парку сустрэліся ўпершыню Адам Міцкевіч і Марыля Верашчака. Векавыя ліпы і дубы-блізняты, якім больш за пяцьсот гадоў, можна лічыць не толькі помнікамі прыроды (ахоўваюцца дзяржавай, дарэчы), але і помнікамі беларускай культуры. Падумайце толькі: не было б гэтага парку, не было б рамантычнай атмасферы, і, хто ведае, быць можа, не займела б таго ракавога эфекту першая сустрэча Адама і Марылі. Не былі б напісаныя «Дзяды»!.. Выглядае на жарт, але хто ведае…

Сёння яшчэ бачныя старыя сцяжыны, па якіх ступіла ножка пані Верашчакі. Парк гэты як бы замкнуўся ў сабе, захоўвае вялікую таямніцу, не раўнуючы: ракавіна — шум змялелага мора.

Парк называюць Туганавіцкім — паводле назвы колішняй сядзібы. Насамрэч ён знаходзіцца бліжэй да вёскі Карчова, чым да Туганавічаў. У той жа вёсцы маюцца ўказальнікі, якія дапамогуць знайсці камень філаматаў. Калі хочаце дайсці да яго, рыхтуйцеся: нават сёння дабрацца да каменя можна толькі пешкі, а ўявіце, як прадзіраліся да яго Міцкевіч, Чачот ды іншыя хлопцы.

Нашто такая таямнічасць, калі можна сабрацца ў мясцовай карчме ды правесці час прыемна і з карысцю? Нагадаем: філаматы былі таварыствам таемным. Настолькі таемным, што пра яго не ведалі нават філарэты, такі сабе філіял філаматаў, кажучы мовай сучаснасці — культурнаадукацыйны праект, кшталту «МовыНанова».

А філаматы заставаліся ў цені. Напачатку культурнаасветніцкія, мэты іх паступова набывалі сацыяльна-палітычнае адценне. Такі паварот мае сумныя наступствы… Для збораў філаматам было неабходнае ціхае, нябачнае месца. Такім стаў лясок наводдаль вёскі Карчова, у якім пасёння стаіць унушальных памераў валун. Каля яго — знак: камень філаматаў.

Здавался б, камень і камень. Але адчуванні ля яго нязвыклыя. Сапраўднае месца моцы. Тут, каля каменя філаматаў, Міхал Бараноўскі праспяваў гімн таварыства. Песню гэтую напісаў у 1819 годзе Адам Міцкевіч. Галоўныя словы гімна — Айчына, навука, сумленне. То былі арыенціры, да якіх імнуліся сябры таварыства.

І зноў Міцкевіч

Па дарозе на Навагрудак быў прыпынак каля Свіцязі. Згадалі творы Міцкевіча, Зана і Чачота, прысвечаныя мясціне, і рушылі далей, на старажытную сталіцу Вялікага Княства Літоўскага.

Дырэктар музея Адама Міцкевіча Мікалай Гайба зладзіў экскурсію для гасцей. Экскурсійны фармат працягнуў Антон Астаповіч, кіраўнік Добраахвотнага таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры: аглядалі Навагрудак. Найперш, вядома, парэшткі замкавых вежаў, гару Міцкевіча і касцёл, дзе вянчаліся Ягайла і Ядзвіга, а праз сотні гадоў пасля таго быў ахрышчаны Адам Міцкевіч.

Слова пра наваградскія вежы. Закансерваваны мур, які ледзь не знік з твару зямлі праз размыты пагорак, яшчэ стаіць. Гара пад ім таксама цэлая, праўда, пліты, якія яе ўмацоўваюць, паціху распаўзаюцца ўбакі…

Мірны фініш

З Навагрудка — у Карэлічы. Якім чынам яны звязаныя з філаматамі? У вёсцы Малюшычы Навагрудскага павета Слонімскай губерні нарадзіўся Ян Чачот. Цяпер вёска належыць Карэліцкаму раёну.

Падарожнікі спыніліся каля помніка Яну Чачоту, тут жа Ірына Скок прачытала ўрывак з балады Адама Міцкевіча «Свіцязь. Міхаілу Верашчаку» (дарэчы, чыталася падчас падарожжа шмат што і шмат дзе; Андрэй Мельнікаў спяваў аўтарскія песні).

Апошнім героем дня стаў Ігнат Дамейка. Маёнтак Мядзвядка, дзе нарадзіўся будучы герой Чылі, знаходзіцца за 15 км ад сучаснага Міра. У самім горадзе пасёння стаіць касцёл Святога Мікалая, ля якога захоўваецца камень роду Дамейкаў. Гасцей сустрэў пробашч храма — і проста-такі зачараваў сваім шляхетным абыходжаннем.

Наведаць касцёл у Міры варта і без прывязкі да філаматаў. Фундаваў яго Мікалай Радзівіл Сіротка, а будаваўся храм на стыку XVI — XVII стагоддзяў. Праект храма належыць славутаму майстру Бернардоні. У касцёла няпросты лёс. Так, у 1845 годзе яго рамантавалі на ганарары, сабраныя дзякуючы аб’яўленай Уладзіславам Сыракомлем акцыі перакладу лацінскіх паэтаў на польскую мову. Доўгі час храм належаў праваслаўным вернікам. Толькі ў 1921 годзе яго вярнулі каталікам. Падчас вайны касцёл пацярпеў, але многа больш дасталася яму ў паваенны час. Амаль 30 гадоў таму касцёл каторы раз аддалі каталікам, і з 2001 года вядзецца рэстаўрацыя храма.

Гэтая гісторыя як мага лепш пасуе на фінал падарожжа: у ёй — адлюстраванне гісторыі ўсёй краіны, складанай, шматпакутнай, але нязломна ўпэўненай у добрым зыходзе справы.

Замест пасляслоўя

Як зазначылі супрацоўніцы музея гісторыі беларускай літаратуры, гэтая вандроўка была прымеркаваная не толькі да 200-годдзя таварыства філаматаў. Так, цікава агледзець мясціны слаўнай мінуўшчыны. Але гледзячы толькі назад, далёка наперад не зойдзеш.

Літаратурнае падарожжа — разведка боем: дзе памяць пра філаматаў знікае? Якія аб’екты патрабуюць рэстаўрацыі, аднаўлення, папулярызацыі? Ці ёсць шанцы зрабіць маршрут вядомым не толькі сярод аматараў гісторыі ды літаратуры, але і сярод шараговых, у добрым сэнсе слова, турыстаў?..

На апошняе пытанне — адказ станоўчы. Такі маршрут — шляхамі філаматаў і філарэтаў — уключае ў сябе і помнікі архітэктуры, і сляды страчанай спадчыны, і прыродныя аб’екты. Тут спалучаецца экатурызм, гісторыя (прычым — супольная з краінамі-суседкамі) і літаратура. Патэнцыял — бязмежны. Засталося толькі адно: узяць прыклад з філаматаў, аб’яднацца і — рабіць.


Аўтар: Наста Грышчук

Яшчэ фота

Філаматы чакаюць турыстаў
Філаматы чакаюць турыстаў

Каментары да фатаграфій

  1. Наваградскі пейзаж.
  2. Сведка філамацкіх таямніцаў.
  3. Гасцінны паланэз на сядзібе Міцкевічаў.

Для адміністратараў

Нашаму сайту спаўняецца 5 гадоў

Нас наведалі

ГодПросмотрыПосетители
2020 36 063 13 488
2019 46 571 13 135
2018 45 428 11 176
2017 62 351 12 095
2016 61 643 10 227
2015 21 494 2 130
Всего 273 271 60 380

© ФНКА Беларусаў Расіі. 1999 — 2020 Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія Беларусаў Расіі.

Усе правы абаронены. Пры выкарыстанні любых матэрыялаў сайта, уключаючы графіку і тэксты, актыўная спасылка на belros.org абавязковая.

Калі вы лічыце, што парушаныя вашыя аўтарскія правы, просім паведаміць, каб мы маглі ўнесці неабходныя карэктывы.

Дата стварэння сайта — ліпень 2015 г. | Дызайн сайта | Вэб-майстар